Kunszt i precyzja kartografa: Pierwsza mapa Śląska i plany Wrocławia

mapa slaska.jpg

Pierwsza mapa Śląska i plany Wrocławia powstały już w XVI w. To prawdziwe
arcydzieła precyzji, które do dziś zachwycają szczegółowością i kunsztem wykonania.

Śląsk – stanowiąc obszar jednorodny pod względem klimatu, stosunków wodnych, rzeźby terenu, budowy geologicznej oraz flory i fauny – zawsze wyróżniał się odrębnością geograficzną. Jego naturalne granice okazały się trwalsze niż jakiekolwiek inne, nawet te zabezpieczone traktatami. We Wrocławiu, stolicy Dolnego Śląska, przecinały się dwa główne trakty środkowej Europy – dawny szlak bursztynowy, wiodący z krajów śródziemnomorskich nad Bałtyk, z łączącą wschód i zachód kontynentu Drogą Królewską (Via Regia). Zarówno region, jak i jego stolica stały się natchnieniem dla kartografów.

Matka wszystkich map Śląska

Wyjątkowym okazem wśród zabytków kartografii europejskiej jest najstarsza mapa Śląska autorstwa Marcina Helwiga (zobacz reprodukcję na s. 28-29). Jest pierwszą mapą opracowaną na podstawie pomiarów i obserwacji oraz informacji zebranych wśród miejscowej ludności. Autor gromadził do niej dane podczas swych licznych podróży po rodzinnym Śląsku.
Mapa Helwiga wykonana została w skali ok. 1:540 000, w nietypowej, nawet jak na owe czasy, orientacji południowej, przez co Górny Śląsk znajduje się u góry mapy, a Dolny Śląsk u dołu. Na jej bogatą treść składają się: dość szczegółowa, chociaż niezbyt poprawna, hydrografia (rzeki), osadnictwo (miasta, zamki, klasztory i wsie), topografia, czyli pokrycie terenu (lasy), oraz sugestywnie przedstawione ukształtowanie terenu – od górującego nad Równiną Wrocławską Masywu Ślęży po Karkonosze.

Autor zamieścił na mapie także kilka ciekawych elementów śląskiej historii i kultury, m.in. postać znanego z legend Ducha Gór, zwanego Liczyrzepą (jest to jego pierwszy znany wizerunek), najstarszą szkołę biskupią w Smogorzowie (z datą założenia w 966 r.) czy uprawy chmielu w okolicach Gliwic i Bytomia. Całość ozdobiona jest dekoracyjnymi kartuszami z królewskimi godłami Polski Jagiellonów i habsburskich Czech oraz szerokim obramowaniem, na którym autor umieścił dwadzieścia osiem herbów księstw śląskich i ich stolic, przeplatanych ornamentami roślinnymi. Do dziś zachwyca kunsztem wykonania i zadziwiającą, jak na ówczesne czasy, szczegółowością.

Mapa Helwiga została wydana po raz pierwszy w Nysie w 1561 roku, a kolejne wydania, powielane z tych samych klocków drzeworytniczych, ukazywały się przez ponad dwa wieki. Była też zamieszczana w atlasach najznamienitszych kartografów i wydawców europejskich, wśród których znaleźli się m.in.: Abraham Ortelius, Merkator (właśc. Gerhard Kremer), Joannes Janssonius, Jodocus Hondius, Joannes Bleau i Wacław Grodecki. Jako najstarsza, często nazywana jest też „matką wszystkich map Śląska”.

Śląsk we włoskiej kartografii barokowej

Wyjątkowym dziełem włoskiej kartografii barokowej dotyczącej Śląska jest przeglądowa mapa polityczno-administracyjna Dolnego Śląska(Parte inferiore del Ducato di Silesia descritto) z 1692 r., wykonana w skali ok. 1:500 000.
Jest to miedzioryt o rozmiarach 60×47 cm autorstwa Giacomo Cantelli di Vignola, nadwornego geografa księcia Modeny. Kolorowany ręcznie, ozdobiony kartuszem dedykacyjnym w prawym górnym rogu. Rzeźba terenu zaznaczona została barwnymi kopczykami, sygnatury miejscowości ukazano w postaci winiet, podpisanych w języku niemieckim, a bogata i wyrazista hydrografia oraz opisy księstw podane zostały w języku włoskim.

Pierwszy plan stolicy Dolnego Śląska

Plan miasta Wrocławia (Contrafactur der Stadt Breslau) to namalowany na płótnie w 1562 r. pierwszy plan Wrocławia autorstwa Barthela i Bartholomäusa Weinerów (ojca i syna). Powstał na zlecenie sponsora, wrocławskiego patrycjusza Georga Ubera, z okazji koronacji Maksymiliana II Habsburga na króla Czech. Przedstawia miasto w granicach nieistniejących już dziś fortyfikacji, w rzucie prostopadłym, ale z perspektywicznie przedstawioną zabudową.
Wyróżnia go niezwykła dokładność, wiarygodność i dbałość o szczegóły. Widoczne są liczne wyspy odrzańskie i ówczesny układ sieci wodnej, która służyła miastu w celach obronnych i gospodarczych. Po raz pierwszy pojawiły się też na planie nazwy ulic miasta.
Znajdujący się niegdyś w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu oryginał został uznany za zaginiony w 1945 r. i dostępny jest tylko w postaci reprodukcji. Do dziś zachowały się kopie oryginalnych rozmiarów w skali ok. 1:1400 (z XIX w.) i reprodukcja z 1929 r.

Plany pomiarowe i perspektywiczne

Pierwszy pomiarowy plan Wrocławia autorstwa Frederika Hendriksa Vrooma i Friedricha Grossa powstał w 1587 r.
Wykonany został w skali 1:1300 w orientacji północno-zachodniej, na co wskazuje kompas stylizowany na różę wiatrów.
Pod górną ramką umieszczono napis „WRATISLAVIA”, a w górnych narożnikach herby Korony Czeskiej i miasta Wrocławia. W narożnikach dolnych umieszczono legendy umożliwiające identyfikację najważniejszych budowli.
Do początku XIX w. mapa ta przewyższała dokładnością kartometryczną wiele późniejszych planów Wrocławia.
Zaginęła niestety w czasie wojny.
Na jej podstawie powstał Perspektywiczny plan Wrocławia (Civitates orbis terrarum. Urbium praecipuarum totius mundi), przedstawiający miasto z lotu ptaka, w skali ok. 1:4300. Był to miedzioryt o wymiarach 48,5×36 cm, kolorowany ręcznie, wyrytowany przez Fransa Hogenberga.
Znalazł się on w wydanym przez Georga Brauna czwartym tomie epokowego Civitates orbis terrarum obok siedemdziesięciu czterech innych sztychów wybranych miast Europy.

Plan widokowy Wrocławia

Plan widokowy Wrocławia (Topographia oder Prodromus Delineati Silesiae Ducatus) to unikatowy rękopis z połowy XVIII w., kolorowany piórkiem, przedstawiający miasto z lotu ptaka. To prawdziwe arcydzieło precyzji odwzorowujące architektoniczno-urbanistyczną strukturę nowożytnego Wrocławia. Jest najstaranniejszą i najbogatszą w szczegóły panoramą miasta obrazującą jego pełną zabudowę z licznymi szczegółami architektonicznymi (wieże, bramy, fortyfikacje). Rozkładany plan został zamieszczony w pierwszym tomie epokowego dzieła Friedricha Bernharda Wernera.

g

 

autor: MARIA WANKE-JERIE

źródło; http://www.nowezycie.archidiecezja.wroc.pl/index.php/2016/05/23/kunszt-i-precyzja-kartografa/

PODZIEL SIĘ

ZOSTAW ODPOWIEDŹ