Krystyna Górzyńska: Ławy przysięgłych – lekarstwo dla sądownictwa

sady.png

Często system ław przysięgłych jest mylony z obowiązującym w Polsce systemem ławniczym. To jednak są całkiem inne rozwiązania.

Ławnicy w Polsce są niezawodowymi członkami składu orzekającego, stanowiącymi czynnik społeczny w wymiarze sprawiedliwości na podstawie art. 182 Konstytucji.

Sędziowie społeczni

Dwaj ławnicy pod przewodnictwem zawodowego sędziego rozpoznają sprawy cywilne z zakresu prawa pracy oraz część spraw wynikających ze stosunków rodzinnych.

W procesach karnych ławnicy orzekają w sądach okręgowych, w sprawach o zbrodnie (w składzie jednego sędziego i dwóch ławników) i o przestępstwa zagrożone karą dożywotniego pozbawienia wolności (w składzie dwóch sędziów i trzech ławników).

Składy z udziałem ławników rozpoznają sprawy tylko w I instancji.

Przy rozstrzyganiu spraw ławnicy mają równe prawa z sędziami i asesorami sądowymi. Ławnik jest niezawisły, podlega tylko Konstytucji i ustawom, a jego głos w naradzie i głosowaniu nad wyrokiem ma taką samą wagę jak głos sędziego zawodowego. Ławnik nie może jednakże przewodniczyć rozprawie sądowej.

Ławników wybierają do sądów okręgowych oraz rejonowych rady gmin, których obszar jest objęty właściwością tych sądów – w głosowaniu tajnym. Kandydatów na ławników mogą zgłaszać prezesi właściwych sądów, stowarzyszenia, inne organizacje społeczne i zawodowe, z wyłączeniem partii politycznych oraz co najmniej pięćdziesięciu obywateli mających czynne prawo wyborcze, zamieszkujących stale na terenie gminy.

Ławnikiem może być wybrany ten, kto: 1) posiada obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich; 2) ma nieskazitelny charakter; 3) ukończył 30 lat; 4) jest zatrudniony, prowadzi działalność gospodarczą lub mieszka w miejscu kandydowania co najmniej od roku; 5) nie przekroczył 70 lat; 6) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków ławnika; 7) ma co najmniej wykształcenie średnie.

Ławnikami nie mogą być (w skrócie): 1) osoby zatrudnione w wymiarze sprawiedliwości; 2) funkcjonariusze policji; 3) adwokaci; 4) radcy prawni; 5) duchowni; 6) żołnierze w czynnej służbie; 7) funkcjonariusze Służby Więziennej; 8) radni gminy, powiatu i województwa.

System ław przysięgłych diametralnie się różni od systemu ławniczego zarówno kompetencjami sędziów przysięgłych, zasadami ich powoływania i wielkością ławy oraz zasadami orzekania.

Istota ław przysięgłych

Ława przysięgłych jest formą udziału czynnika społecznego w sądownictwie, która rozwinęła się w Anglii w średniowieczu. Od XIII w. w procesie cywilnym, a od XVI w w procesie karnym ustalono rolę przysięgłych jako sędziów oceniających dowody. Przysięgli powoływani byli przez szeryfa spośród ludności miejscowej (obowiązywał cenzus majątkowy).

System ten występuje w wielu państwach, często mając lokalną specyfikę..

Jego podstawową cechą jest to, że sędzia zawodowy nie rozstrzyga o winie (w procesach karnych), ani o stanie faktycznym („kto ma rację” – w procesach cywilnych). Jego rola sprowadza się do kierowania rozprawą i wydania wyroku na podstawie orzeczenia ławy przysięgłych. Jest przede wszystkim arbitrem dbającym o przestrzeganie reguł.

Jak powoływani są przysięgli?

W USA przysięgli są losowani z listy posiadaczy praw jazdy. Nie wolno odmówić udziału w ławie przysięgłych.

Wybór przysięgłych do konkretnej ławy odbywa się następująco:

1)  Sąd losuje przysięgłych i wysyła wezwania do udziału w sprawie.

2)  Spośród grupy osób wezwanych do sądu, strony procesu dokonują wyboru przysięgłych.

3)  Sędzia zatwierdza wybór przysięgłych dokonany przez strony.

A zatem wybór przysięgłych jest losowy z zapewnieniem stronom procesu prawa do wykluczenia z ławy osób, które mogłyby nie być obiektywne bądź to z powodu powiązań ze stroną procesu, bądź przekonań, uprzedzeń lub innych przyczyn.

Ława przysięgłych w procesie karnym

W amerykańskim procesie karnym postępowanie karne ma następujące etapy: przesłuchanie zatrzymanego, jego ewentualny areszt i postawienie mu zarzutów, negocjacje między sprawcą, prokuratorem i ofiarami przestępstwa o wysokości kary i zawarcie ewentualnej ugody, a w razie braku ugody – powołanie ławy przysięgłych (trial jury) i proces.

Rolą ławy przysięgłych jest udowodnienie winy ponad wszelką wątpliwość (beyond reasonable doubt). Z tego powodu ława musi wydać wyrok jednogłośnie. To, że wyrok musi zostać podjęty „ponad wszelką wątpliwość” czasem oznacza stosunek 10:2. Wszystko zależy od wagi sprawy. W najcięższych sprawach ława jest 12-osobowa, a w sprawach mniejszej wagi 6-osobowa.

Rozprawa, w której mógłby być orzeczony wyrok kary śmierci, jest poprzedzona obradami wielkiej ławy przysięgłych (grand jury), która w składzie 16-23-osobowym zwykłą większością głosów decyduje o tym, czy prokuratura zgromadziła wystarczającą ilość dowodów, aby oskarżyć daną osobę.

Dlaczego ławy przysięgłych są pożądane w Polsce?

Polscy sędziowie mają złą opinię wśród społeczeństwa. Większość procesów toczy się bez udziału czynnika społecznego, a sędziów podejrzewa się o brak dążenia do prawdy, stronniczość, pogardę dla podsądnych, brak poszanowania dla praw człowieka, tkwienie mentalnie w czasach tzw. komuny i inne wady.

Pomimo wielu lat coraz bardziej otwartej krytyki, nic się w sądach nie zmienia.

Ławy przysięgłych, złożone z losowo dobranych przedstawicieli społeczeństwa, mogłyby stać się tak oczekiwanym remedium na powszechnie postrzegany brak sprawiedliwości w sądach.

źródło: gazeta Obywatelska

PODZIEL SIĘ

ZOSTAW ODPOWIEDŹ