Walerian Józef Tumanowicz (1894-1947), ps. „Jagodziński” i „Jagra” oraz „Walerian Wartanowicz” . Ormianin, żołnierz Legionów Polskich, major WP, oficer Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej, oraz DSZ „NIE” i Wolność i Niezawisłość. Żołnierz Wyklety.
Pochodził z rodziny polskich Ormian. Dziś, znamy jego postawę i bohaterstwo dzięki udostępnionym publikacjom IPN i filmu dokumentalnego Henryka Jureckiego pt. „Walerian Tumanowicz. Historia nie tylko rodzinna”. Podczas procesu, tuż przed ogłoszeniem wyroku śmierci przez Wojskowy Sąd Rejowy w Krakowie, mjr Tumanowicz powiedział słynne zdanie: „z krwi jestem Ormianinem, z duszy i przekonań Polakiem… Wraz z mlekiem matki wyssałem nienawiść do Związku Sowieckiego”.
Walerian Tumanowicz brał udział w kampanii wrześniowej, w bitwie pod Bzurą w 146 Pułku Piechoty. Był jednym z aktywniejszych oficerów zaangażowanych w działalność konspiracyjną. Już na początku 1940 roku mianowano go inspektorem ZWZ w Mielcu, a rok później AK. Funkcję tę pełnił do lutego 1944 roku. Od 1945 działał w organizacji „NIE” oraz Delegaturze Sił Zbrojnych na Kraj, gdzie był szefem komórki „Z” Obszaru Południowego DSZ. Został też członkiem Zrzeszenia WiN.
Po wojnie przyjechał do Jeleniej Góry. Był handlowcem, współwłaścicielem sklepu, wiele podróżował po Polsce.
Wkrótce Urząd Bezpieczeństwa wpadł na jego trop, został aresztowany w październiku ’46 w Krakowie. Razem z 17 członkami II Zarządu Głównego WiN-u osadzono go na Montelupich. Tam 10 października 1947 roku, w procesie pokazowym, został skazany na łączną karę śmierci, utratę praw publicznych, obywatelskich i honorowych na zawsze a także przepadek mienia. Wyrok wykonano 13 listopada ’47.
Dopiero w wolnej Polsce, 17 stycznia 1992 roku, wyrok Wojskowego Sądu Rejonowego został unieważniony przez postanowienie Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Symboliczny grób mjr Waleriana Tumanowicza znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.
Mjr Walerian Tumanowicz został odznaczony Krzyżem Niepodległości, trzykrotnie Krzyżem Walecznych, Medlaem Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości. W 2017 roku Prezydent RP Andrzej Duda odznaczył pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
źródło: ipn.gov.pl, publikacja pt. „Skazani na kare śmierci przez Wojskowy sad Rejonowy w Krakowie w latach 1946-1955”. Kraków-2008 oraz wikipedia.org
źródło: ipn.gow.pl
fot. Żołnierze wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku praca zbiorowa Wydawnictwo: Oficyna Wydawnicza VOLUMEN
Artykuł powstał dzięki wsparciu programu „Dolny Śląsk Pamięta” przez Fundację KGHM
