Błogosławiony Czesław między historią a legendą. Średniowieczna legenda o bł. Czesławie jest elementem mitu założycielskiego Wrocławia

czeslaw4.jpg

Opowieść o obronie Wrocławia przed wojskami mongolskimi w 1241 r. i cudzie z kulą ognistą jest tak sugestywna, że ulegamy złudzeniu traktowania jej jak „faktu historycznego”. Zapominamy zadać sobie pytania o dowody potwierdzające tę narrację, nie zastanawiamy się nad źródłami, w których przetrwała ta opowieść do dzisiaj. Podobnie jest z błogosławionym Czesławem, o którego życiu wiemy bardzo niewiele. Niestety nie zachowały się żadne wspominające go źródła, które pochodziłyby z czasów jego życia. Część informacji, które przekazała późniejsza tradycja zakonna, możemy jednak uznać za bardzo wiarygodne. Jego imię – Czesław (w łacińskich źródłach Ceslaus) oznacza według autora XV-wiecznej jego biografii – „czci niebieską sławę”. Pewne jest, że był dominikaninem i pierwszym przeorem konwentu wrocławskiego, co podkreślają wszystkie wspominające go źródła. Wiemy również, że zmarł 15 lipca, gdyż taką datę jego śmierci odnotowuje nekrolog klasztorny pochodzący z XV w.

Rok śmierci – 1242 – dopisała już późniejsza tradycja.

Trzeba jednak wspomnieć, że taką datę przyjmują wszyscy nowożytni hagiografowie. Nasz bohater był, podobnie jak św. Jacek, jednym z pierwszych dominikanów w Polsce i organizatorem polsko-czeskiej prowincji dominikańskiej. Jak wykazał o. Jan Spież, długoletni badacz kultu bł. Czesława, dość prawdopodobne jest, że Czesław wraz ze św. Jackiem otrzymał habit z rąk samego św. Dominika.

Źródła

Dysponujemy jednocześnie źródłem pierwszorzędnym, a mianowicie jego relikwiami, których historia jest bardzo dobrze udokumentowana od połowy XV w. Na podstawie badań antropologicznych można stwierdzić, że był blondynem o niebieskich oczach i niezbyt mocnej posturze, co związane było z niedożywieniem w okresie dzieciństwa. Dożył jak na standardy średniowieczne podeszłego wieku – ok. 60–65 lat.
Do hipotez należy już data przybycia bł. Czesława do Wrocławia – 1225 r. Pewne jest natomiast, że rok później biskup wrocławski Wawrzyniec wykupił od kanoników regularnych kościół św. Wojciecha i przekazał go dominikanom.
Opierając się na liście prowincjałów dominikańskich zamieszczonej w dziele Jana Długosza Liber beneficiorum, większość badaczy przyjmuje, że Czesław pełnił funkcję drugiego prowincjała w latach 1233–1236, a po jej zakończeniu powrócił do Wrocławia. Rzeczywiście wydaje się mało prawdopodobne, by w tym samym czasie w prowincji było dwóch tak wybitnych dominikanów o tym samy imieniu.  Warto jednak dodać, że informacje o utożsamieniu Czesława przeora z drugim prowincjałem pojawiają się dopiero na inskrypcji znajdującej się pod najstarszym portretem bł. Czesława, który najwcześniej można datować na koniec XV w.

Znacznie więcej wiemy o kulcie bł. Czesława. Możemy uznać, że w początkowym okresie był to kult wewnątrzklasztorny, dopiero później rozpowszechnił się wśród lokalnej wspólnoty wiernych, szczególnie wrocławian. Pierwszą wzmiankę na ten temat znajdujemy w kazaniu na dzień św. Dominika napisanym przez dominikanina Peregryna z Opola na początku XIV w. Według XVII-wiecznej tradycji, którą po konfrontacji ze średniowiecznymi źródłami należy uznać za dość wiarygodną, w 1330 r. dokonano translacji (czyli przeniesienia) relikwii bł. Czesława. Umieszczono je w południowym ramieniu transeptu kościoła św. Wojciecha.

Przeniesienie kości Czesława do części kościoła dostępnej dla wiernych wynikało zapewne z zapotrzebowania wspólnoty lokalnej na kontakt z tymi relikwiami i świadczy o żywym wówczas kulcie Czesława we Wrocławiu.
Kult błogosławionego Czesława  W tym czasie kult bł. Czesława rozwijał się również wśród polskich dominikanów, co potwierdza żywot św. Jacka napisany przez lektora Stanisława w konwencie krakowskim w latach 60. XIV w. i suplika skierowana przez dominikanów wrocławskich do papieża Eugeniusza IV w 1439 r. W obu tych tekstach Czesław nazywany jest świętym/błogosławionym i cudotwórcą.

Natomiast informacja o cudownej obronie Wrocławia przed Mongołami (w źródłach nazywanych Tatarami) podczas najazdu w 1241 r. pojawia się dość późno w źródłach pisanych. Pierwszy raz zapisana została w Rocznikach Jana Długosza, gdzie czytamy: „[…] gdy przez kilka dni [Tatarzy – W.K.] przeciągali oblężenie, nie usiłując zdobyć zamku, brat Czesław z Zakonu Kaznodziejskiego, z pochodzenia Polak, pierwszy przeor klasztoru św. Wojciecha we Wrocławiu, który sam z braćmi ze swojego zakonu i innymi wiernymi schronił się na zamku wrocławskim, modlitwą ze łzami wzniesioną do Boga odparł oblężenie. Kiedy bowiem trwał w modlitwie, ognisty słup zstąpił z nieba nad jego głową i oświetlił niewypowiedzianie oślepiającym blaskiem całą okolicę i teren miasta Wrocławia. Pod wpływem tego niezwykłego zjawiska serca Tatarów ogarnął strach i osłupienie do tego stopnia, że zaniechawszy oblężenia, uciekli raczej niż odeszli”.
Dzięki badaniom prof. Tomasza Jasińskiego wiemy, że w pierwotnym tekście opowiadającym o najeździe mongolskim Długosz nie umieścił informacji o bł. Czesławie.

Wizerunek bł. Czesława z Friesach w Austrii, 1717 r.

REPRODUKCJA WOJCIECH KUCHARSKI


Dopisał ją dopiero później. Najprawdopodobniej podczas swojej wizyty we Wrocławiu na przełomie 1467 i 1468 r. poznał jakieś lokalne źródło, w którym przetrwała powyższa legenda.
Niedługo później dominikanie wrocławscy podjęli działania mające ożywić kult bł. Czesława. W 1469 r. dokonali rozpoznania jego relikwii, a następnie w połowie lat 70. spisali jego żywot, zatytułowany: Vita Gloriosi Confessoris Ceslai primi Conventus Wratislaviensis Fundatoris Ordinis Fratrum Praedicatorum (Żywot Przesławnego Wyznawcy Czesława pierwszego założyciela konwentu wrocławskiego Zakonu Braci Kaznodziejów).
Do żywotu dołączone były modlitwy i krótkie teksty o bł. Czesławie. Wśród nich znajdowała się również wzmianka opisująca udział Czesława w obronie Wrocławia przed Mongołami w 1241 r.

O żywotności kultu Czesława w tym czasie we Wrocławiu świadczą zapisy dotyczące fundacji mszy wotywnych o bł. Czesławie. Między 1487 a 1521 r. znajdujemy aż 59 takich wzmianek. Niektórzy badacze wskazują, że w tym czasie (1494) powstało też oficjum brewiarzowe o bł. Czesławie. Ponieważ rękopis z oficjum i pierwsze jego wydanie z 1602 r. nie zachowały się do naszych czasów, nie wiadomo, czy informacja o średniowiecznym oficjum jest prawdziwa. Ponadto nie można ustalić, czy w swej treści wydane oficjum było zgodne z ewentualnym średniowiecznym oryginałem.

Relikwiarz bł. Czesława, przechowywany w kościele
pw. św. Wojciecha we Wrocławiu od 1715 r.

WOJCIECH KUCHARSKI


Próby kanonizacji

Okres reformacji, aż do lat 70. XVI w., był czasem załamania się kultu bł. Czesława. Z wielu źródeł wiemy, że dominikanie na Śląsku przeżywali wówczas kryzys. Część konwentów została zlikwidowana. Klasztor wrocławski przetrwał tę ciężką próbę i po Soborze Trydenckim (1545–1563) przystąpił do odnowy życia zakonnego i odbudowy kultu bł. Czesława. W 1606 r. nowym przeorem we Wrocławiu został Abraham Bzowski (1567–1637), później słynny historyk papieski. Jego głównym zadaniem było odnowienie życia zakonnego w dominikańskich klasztorach na Śląsku oraz ponowne zespolenie ich z polską prowincją dominikańską po dziesięciu latach separacji. Jako jedno ze swoich najważniejszych wyzwań Bzowski uznał również doprowadzenie do kanonizacji bł. Czesława. W ciągu pierwszego miesiąca przeprowadził kwerendę w materiałach archiwalnych wrocławskiego klasztoru i zebrał wszystkie informacje, które dotyczyły bł. Czesława. Następnie (4 stycznia 1607 r.) odnalazł jego grobowiec i postarał się o kanoniczne rozpoznanie jego relikwii (29 marca) oraz rozpoczęcie diecezjalnego procesu w sprawie kanonizacji Czesława (16 maja).

W ramach przygotowań procesowych opracował obszerny żywot Czesława pt. Tutelaris Silesiae(Obrońca Śląska), który w 1608 r. został wydany drukiem. Żywot ten stał się podstawą dla wszystkich opracowywanych później tekstów hagiograficznych o bł. Czesławie. Kluczowym jego elementem jest opis obrony Wrocławia przed Mongołami.
Działania Bzowskiego nie zyskały poparcia Stolicy Apostolskiej, a we Wrocławiu spotkały się z wrogą reakcją środowiska protestanckiego, w wyniku której musiał on opuścić Wrocław, a następnie Polskę.
Na powtórne myślenie o kanonizacji i beatyfikacji trzeba było czekać kolejne sto lat. W latach 90. XVII w. udało się dominikanom uzyskać poparcie dla sprawy beatyfikacji króla Jana III Sobieskiego i królowej Marysieńki. 10 września 1699 r. specjalna komisja powołana przez biskupa wrocławskiego Ludwika Neuburga dokonała ponownych oględzin relikwii Czesława.

Na podstawie zeznań dwóch świadków – Jakuba Gyntera i Floriana Nausta – ustalono, że szczątki Czesława znajdują się w murze zakrystii mniejszej, w drewnianej skrzyni opatrzonej ośmioma pieczęciami i zamkniętej trzema kluczami. Jeden z nich przechowywany był w konwencie, drugi w archiwum kapituły św. Jana, trzeci w kancelarii biskupiej. W obecności dwóch lekarzy rozpoznano dokładnie kości i stwierdzono, że jest ich 49.

Po tych czynnościach relikwie ponownie zabezpieczono i odłożono na miejsce. Trzy lata później proces beatyfikacyjny został rozpoczęty. 18 września 1705 r. komplet materiałów beatyfikacyjnych przesłano do Rzymu, gdzie w 1710 r. zostały ogłoszone drukiem.

Dekrety Klemensa XI

Papież Klemens XI dekretami z 26 sierpnia i 18 października 1713 r. zatwierdził kult bł. Czesława, co należy uznać za beatyfikację. Dziesięć lat później ukończono budowę przykościelnej kaplicy bł. Czesława, gdzie spoczywają do dnia dzisiejszego jego szczątki. Uroczystego poświęcenia kaplicy 15 lipca 1730 r. dokonał sufragan wrocławski Daniel Eliasz v. Sommerfeld. Na prośbę biskupa Filipa Schaffgotscha papież Benedykt XIV dekretem z 6 września 1748 r. przeniósł święto bł. Czesława z 15 lipca na 20 lipca. W 1753 r. Klemens XIII zezwolił na oddawanie czci bł. Czesławowi w całej Polsce. Po beatyfikacji kult znacznie się rozszerzył.
Szczególnie w kościołach dominikańskich znajdujemy jego ślady w postaci rzeźb i obrazów umieszczonych w ołtarzach i kaplicach. Najbardziej znane znajdują się w Lublinie, Gidlach, Janowie Lubelskim, Raciborzu, Opolu, Gdańsku, Jarosławiu, Krakowie, Piotrkowie Trybunalskim, a za granicą w Czechach (Pradze, Brnie, Znojmie, Uherskym Brodzie), w Austrii (Freisach) oraz we Włoszech (w Bolonii i Rzymie).
Post scriptum

Ponowny bujny rozwój kultu nastąpił po drugiej wojnie światowej, gdy do Wrocławia przybyła ludność polska, a w 1951 r. polscy dominikanie znów objęli klasztor wrocławski.
Z czasem nabrał on takiego znaczenia lokalnego, że na prośbę abp. Bolesława Kominka 3 sierpnia 1963 r. papież Paweł VI uczynił bł. Czesława patronem Wrocławia.

Dzisiaj kult bł. Czesława rozwija się głównie w zakonie dominikańskim, we Wrocławiu i diecezji opolskiej.
W Polsce są trzy kościoły parafialne pod jego wezwaniem: w Śmielinie (diecezja bydgoska), Opolu i Górażdżach (diecezja opolska) oraz dwa filialne: w Siedliskach i Sułowie (diecezja zamojsko-lubaczowska). W ostatnich latach możemy zauważyć również kultywowanie pamięci o pierwszym przeorze wrocławskich dominikanów we Wrocławiu.
W wielu kościołach pojawiły się wizerunki bł. Czesława, np. w kościele Świętej Rodziny, kościele św. Bonifacego czy w kościele św. Maksymiliana Kolbego. W 2006 r. dominikanie wrocławscy przy udziale władz miejskich doprowadzili do ponownego przebadania relikwii czaszki wrocławskiego patrona. Prace te przeprowadził zespół wrocławskich antropologów i anatomów pod kierunkiem prof. Tadeusza Krupińskiego. Zaowocowały one wykonaniem plastycznej rekonstrukcji oblicza bł. Czesława (na s. 15).

autor: WOJCIECH KUCHARSKI

źródło: Nowe Życie

  •  
PODZIEL SIĘ

ZOSTAW ODPOWIEDŹ